جستجوي اخلاق در اسناد جامعه اطلاعاتي

چکيده:

فناوري اطلاعات از جمله فناوري هاي روبه گسترش است که امروزه تمام عرصه هاي اجتماعي، فرهنگي ، علمي ، اقتصادي وسياسي جامعه را تحت تأثير خود قرار داده است . اينترنت به عنوان تأثير گذارترين بخش فناوري اطلاعات در حال ايجاد عميق ترين آثار درجامعه جهاني است. با توسعه ارتباطات اجتماعي و توسعه ارتباطات بين جوامع . تبادل بين فرهنگ ها نيزتوسعه مي يابد که پيامدهاي مؤثر وجدي به دنبال دارد. باورها ، ارزش ، معيارهاي اخلاقي، اعتقادات و ايدئولوژي هاي جوامع گوناگون در ارتباط نزديک تري با يکديگر قرار مي گيرند. وتأثير و تأثر جدي بريکديگر مي گذارند. لذا مباحث اخلاقي نيز در سطح بين المللي بصورت جدي تري مورد توجه قرارگرفته اند. سران کشورها در نشست سران جامعه اطلاعاتي " که در سال 2003 در ژنو برگزار گرديددر اعلاميه اصول خود به اين مطلب پرداخته اند.اعلاميه مزبور سعي مي کندمعيارهاي سيستم اخلاقي مورد نياز جامعه اطلاعاتي را ارائه نمايد. دراين نوشته تلاش مي شود به بعضي ازجوانب بحث اخلاق درجا معه اطلاعاتي از ديد اصول و ديدگاه هاي جوامع مختلف راجع به آن پرداخته شود. ورابطه آن باپديده جهاني سازي چالش هايي که درپيش روي جامعه مااست مورد بررسي قرار گيرد.

باتوسعه تکنولوژي ارتباطات و مخابرات از يک سو، وتوسعه تکنولوژي کامپيوترو نرم افزار از سوي ديگر وتحولات شگرفي که در تکنولوژي ميکرو الکترونيک پديد، ارتباطات و ارطلاعات ?((ICT ظهور کرد که موجب پيدايش سريعترين و بي سابق ترين تحولات درعرصه زندگي اجتماعي انسان گرديده است. با ظهور اين فناوري ، " عصر اطلاعات "و " جامعه اطلاعاتي" ( اگراين نامگذاري صحيح باشد) در حال شکل گيري است که خود تأثيرگذاري بنيادي را درجوامع در پي دارد. به عبارت ديگرفناوري اطلاعات و به تبع آن اينترنت هم يک " فناوري توانمند سازي" است و هم يک " فناوري ساختار ساز" اجتماع . ابعاد اخلاقي جامعه اطلاعاتي به صورت گسترده اي بافسلفه ، ايدئولوژي ، جامعه شناسي ، باورهاي ديني، سياست، علوم وفناوري پيوند دارد.

از سوي ديگر فناوري اطلاعات و اينترنت تا حد بالايي موتور محرکه جهاني سازي ( ياجهاني شدن) و اينترنت در حال تبديل شدن به اصلي ترين بزرگراه ارتباطي جوامع است. زمينه بسياري از موارد اجتماعي از جمله اخلاق در حال جابجايي از زمينه هاي ملي به بين المللي است .

آي مي توان معيارها وباورهاي اخلاقي يک جامعه اطلاعاتي جهاني براي تمام جوامع بکارگرفت؟آياامکان ايجاد يک " سيستم اخلاقيات مشترک" وجود دارد؟

مباحث اخلاقي متنوع که درجامعه اطلاعاتي جهاني ودرمحيط اينترنت مطرح مي شوند مباحث متعددي هستند از قبيل اخلاق در ارائه اخبار و شايعات ، سايتهاي توسعه تنفر سايتهاي غير اخلاقي ، حقوقي مالکيت معنوي ، امنيت فردي، محرمانگي اطلاعات اخلاق درکسب و کار وامثالهم. تمام اين موارد ، مباحثي هستند که" حساس از نظر ارزشي " به شمار مي روند. ولکن " معيارهاي ارزشي" در جوامع مختلف متفاوت است . در جهاني که تعاملات گوناگون جوامع با يکديگر روز به روز بيشتر مي شود و تعاملات فرهنگي جوامع به بيشتر وجه انجام مي شود ، با چالش هاي فرهنگي و اخلاقي در پيش رو چگونه برخوردي بايد داشت؟

با توسعه فناوري اطلاعات سطوح اجتماعي جوامع مختلف ، و گستر ش اينترنت بعنوان بزرگراه ارتباطات بين المللي ، اتحاديه جهاني مخابرات در کنفرانس چهار سالانه خود در 1998 مينيياپوليس از دبير کل سازمان متحد درخواست کرد به منظور ساماندهي مسائل مربوط به جامعه اطلاعاتي و تدوين ديدگاه مشترک درباره آن نشستي از سران کشورها تحت عنوان " نشست سران جامعه اطلاعاتي " برگزار نمايد . مجمع عمومي سازمان ملل با تصويب اين در خواست طي قطعنامه اي ، برگزاري نشست مزبور را در دو مرحله تصويب نمود که مرحله اول آن در دسامبر 2003 در ژنو و مرحله دوم آن در نوامبر 2005 در تونس برگزار شود.

شرکت کنند گان در اجلاس مزبور عبارتند ار :

4- سازمانهاي بين المللي.

اجلاس دسامبر 2003 ژنو با حضور سران بيش از80 کشور جهان وفعالان جامعه مدني وبخش خصوصي و سازمانهاي مهم بين المللي از جمله ICANN،ITO و يونسکو برگزار گرديد.

مباحث مهمي در اين اجلاس مطرح شده است ، که در روابط آينده کشورها و جوامع با يکديگر بسيار تأثير گزار است و شيسته است در سطح ملي مورد بررسي همه جانبه قرار گيرد. اجلاس ماه دسامبر 2003 سران جامعه اطلاعاتي با ارادئه دو سند به کار خود پايان داد .

2- برنامه عمل .

اعلاميه اصول WSIS با شمار " ايجاد جامعه اطلاعاتي ، چالش جهاني در هزاره جديد " به موارد زير مي پردازد :

در هر يک از موارد فوق اعلاميه به موارد جزيي تري مي پردازد مهمترين موضوعاتي که به بحث ما مربوطند عبارتند از : * اعلاميه اصول در بند اول خود مي دارد جامعه اطلاعاتي جامعه اي " مردم – محور ، فراگير و توسعه گرا خواهد بود و در آن " هرکس مي تواند اطلاعات و دانش توليد کند ويا به آنها دسترسي داشته باشد و از آنها استفاده کند و آنها را به اشتراک همگان بگذارد" تااز اين طريق " اشخاص و جوامع توانمند شوند."

*در بند 4 اعلاميه،" حق آزادي بيان و آزادي عقيده ، حق جستجو ، دريافت و بهره مند شدن از اطلاعات از طريق هر سانه اي بدون توجه به مرزها مورد تأييد قرار گرفته است."

* دربند 17 اعلاميه ذکر شده است که " ساخت يک جامعه اطلاعاتي فراگير نياز به شکل جديد همبستگي ، مشارکت و همکاري بين دولت ها و ساير اعضاي ذينفع جامعه از جمله بخش خصوصي ، جامعه مدني ، و سازمان بين المللي دارد."

موارد مزبور بعضا" برپايه منشور سازمان ملل و نيز برپايه اعللاميه جهاني حقوق بشر تدوين يافته، لکن چند عامل جديد نيز با صراحت و يا تلويحا" ذکر شده اند که مي توان به بعضي از آنها اشاره کرد:

- حق آزادي بيان وعقيده ، دريافت و جستجوي اطلاعات از هر طريق هر رسانه بدون توجه به مرزها .

- حضور بخش خصوصي، جامعه مدني و سازمانهاي بين المللي در تصميم گيريهاي جهاني با توجه به روند رو به شتاب " جهاني سازي "

و توسعه فرآيند " خصوصي سازي " و توسعه معنادار سازمانهاي " جامعه مدني" ونقش روزافزون سازمانهاي بين المللي ، ادبيات حاکم بر اعلاميه اصول معناي خاص خود را پيدا مي کند و گفتمان حاکم بر آن روشن تر مي نمايد. در واقع اين ها عوامل اصلي" جهانشمول سازي " که در بخش ديگر اين نوشته به آن خواهيم پرداخت.

در بخش دوم اعلاميه اصول " يعني بخش اصول اساسي " جامعه اطلاعاتي نيز مواردي است که به بحث ما مربوط مي شود از جمله :

- در بند 20 اعلاميه به اهميت نقش دولت ، و نيز بخش خصوصي جامعه مدني ، سازمان ملل و ديگر سازمان هاي بين المللي و مسئوليت آنها در توسعه جامعه اطلاعاتي و فرآيند تصميم گيري در اين جامعه و لزوم تلاش مشترک آنها در جامعه اطلاعاتي تصريح مي کند.

- دسترسي به اطلاعات و دانش براي همگان در بند هاي 28,27,26,25,24 مورد تاکيد اعلاميه قرار گرفته است .

- از مهمترين مواردي که دغدغه کشورهاي در حال توسعه است و در اعلاميه درچندين بند به آن ارشاره شده ، مسئله مديريت اينترنت * * است در بند 48 اعلاميه اصول تأکيد شده است که مديريت اينترنت از مباحث اصلي جامعه اطلاعاتي است که در آن با دولتها ، بخش خصوصي ، جامعه مدني، و سازمانهاي بين المللي در گير شوند وعلاوه بر توزيع يکسان منابع اينترنتي ،" چند زباني " *** نيز بايد در نظر گرفته شود.

بندهاي 59,58,57,56 از بخش اصول اساسي اعلاميه اصول به ابعاد اخلاقي جامعه اطلاعاتي مي پردازد که با توجه به اهميت آن عينا" در اين جا درج مي شود.

بند 56 – يک جامعه اطلاعاتي بايد به صلح احترام بگذارد و ارزش هاي بنيادي شامل آزادي ، برابري ، اتحاد ، تاهل ، احترام به سرشت طبيعي و مسئوليتهاي مشترک را حمايت و تقويت نمايند .

بند 57 – ما اهميت اخلاقيات در جامعه اطلاعاتي را براي رشد عدالت و هويت و ارزش نوع بشر تاييد مي کنيم . بيشترين حفاظت از خانواده و توانا ساختن آن براي ايفا نمودن نقش حياتي و مهم آن در جامعه بايد صورت پذيرد.

بند 58- آزادي استفاده از فناوري اطلاعات و ايجاد محتوي بايد ب احترام به حقوق بشر و آزادي هاي بنيادي ديگران ، شامل حفظ حريم خصوصي افراد ، آزادي انديشه ، عقيده و مذهب ، مطابق با اسناد بين المللي مربوطه باشد.

بند 59- تمام نقش آفرينان و فعالان جامعه اطلاعاتي بايد از طريق فعاليتهاي مناسب و اقدامات پيش گيرنده، مطابق با قانون ، از استفاده نادرست از فناوري اطلاعات ، مانند فعاليتهاي غير قانوني مربوط به اعمال نژاد پرستي ، تبعيض نژادي ، بيگانه ترسي و تعصبات مربوط به آن ، نفرت ، خشونت و انواع شکل هاي سوء استفاده از کودکان وانواع استفاده و بهره برداري از نوع بشر را جلوگيري کنند.

در سند " برنامه عمل " اجلاس WSIS ، در بند 25 برنامه کاري براي پياده سازي" ابعاد اخلاقي جامعه اطلاعاتي " آمده است :

بند 25- جامعه اطلاعاتي با سند مبتني بر " ارزش هاي مشترک جهاني ودرپي ترويج و ارتقاء منافع عمومي و جلوگيري از سوي استفاده از فناوري اطلاعات و مخابرات (ICT) باشد.

در بند هاي ديگر اين قسمت آمده است که بايد براي اجراي آنچه در بندهاي مربوط در اعلاميه اصول ذکر شده ، قدم هاي اجرايي برداشته شود .

کشور هاي جنوب دغدغه هاي خود را به انحاد گوناگون در برابر هجوم کشورهاي شمال و پديده جهاني سازي ابزار داشته اند و تلاش کرده اند در گوشه و کنار سند اعلاميه اصول نگراني هاي خود را به نوعي ابزار نمايند. بعضي از اين دغدغه ها عبارتند از :

· حفظ حاکميت ملي

· حفظ هويت ملي

· حفظ تنوع فرهنگي

· حفظ تنوع زباني

· اخلاق

· دسترسي برابر به اطلاعات

· دسترسي برابر به فناوري

جهاني جهاني شدن ، بي شک اصصلاح متداول دهه حاحضراست ، جهان در حال تحول در عرصه اقتصاد ، سياست و فرهنگ در سطح جهاني است، جهاني شدن پديده اي صرفا" اقتصادي نيست ، بلکه تمام جنبه هاي فرهنگي ، اجتماعي وسياسي بشر امروز را در برمي گيرد. نه تنها کالا ، خدمات و سرمايه در سطح بين الملل به آساني به گردش در مي آيد. بلکه افکار ، عقايد وفرهنگ ها نيز بي حد و مرزتر از گذشته مبادله مي شود، جهاني شدن پديده اي است سازمانهاي بين المللي عهده دار بسياري از وظايف سازمانهاي ملي در کشور ها خواهند شد ( سازمان تجارتWTO )

برژنيسکي مشاور امنيت ملي کارتر اعلام مي کند " که ظهور " دهکده جهاني " امروز در پهناي انقلاب عظيم تکنولوژي ، در شرف تحقق است . با رنگ باختن مرزها ، جوامع به سمت ملحق شدن به نوعي جامعه شبکه اي پيش مي روند."

واقعيت اين است که جهاني شدن يا جهاني سازي ارتباط تنگاتنگي با فناوري اطلاعات واينترنت دارد و به عبارتي اينترنت موتور جهاني سازي است " جهاني شدن به معناي آزادي مطلق کسب و کار ، برداشته شدن تمامي موانع جريان يافتن سهل و ساده سرمايه و نفوذ آن در تمامي عرصه هاي وحرکت روان اطلاعات امور مالي وخدماتي و بالاخره تداخل فرهنگي ، آن هم به سوي يکسان شدگي و يک دستي ."

شرکتهاي چند مليتي و فرامليتي مثال بارزپديده جهاني شدن هستند که فعاليت خود را به سطح جهاني رسانده اند .

همراه باتحولات مزبور ، جهاني شدن خود را با ايده "جامعه مدني جهاني " مطرح کرده است. موضوع " جامعه مدني " ايجاد يک فضاي مستقل در رابطه (ويا در تقابل ) با تصميمات در سطح بين المللي از طريق سازمان ها و گروههاي غير دولتي است. باافزايش چشمگير مراودات فردي و اقتصادي در سطح جهاني ، ابعاد ارتباطي و اجتماعي جديدي از نظر اقتصادي ، سياسي و فردي دارد ايجاد مي شود، ولي " آنچه واضح است ، اين است که در وضع کنوني جهاني ، اغلب سازمان هاي غير دولتي در همه رشته هاي سياسي ، اقتصادي، مالي ، اجتماعي وفرهنگي بدون ترديد در دست و کنترل کشورها و ملت هاي غرب به ويژه امريکا واتحاديه اروپا بوده ، چنان که دولت هاي آنها در صحنه روابط بين الملل صيانت دارند. "

" جهاني شدن در حال حاضر با شيوه والگوي آمريکايي که الگوي مسلط است ، همخواني دارد و همين نکته است . که نگراني و ترس برخي از کشور هاي اروپايي از جمله فرانسه ونيز کشور هاي آسيايي را از جهاني شدن به معناي کنوني برانگيخته است. از ديد ايالات متحده امريکا، با قدرت نظامي و اقتصادي و نيز قدرت ارتباطات و تکنولوژي پيشرفته اي که دارد، کشوري است که توان تسلط بر جهان و تحميل الگوي خود بر ساير کشورهاي جهان را دارد و از آن جهت که کشور آمريکا پايگاه نظام سرمايه داري جهاني است ، بنابراين جهاني شدن ، در مفهوم عام ان همان سرمايه داري و در مفهوم خاص آن ، آمريکا شدن جهان است .

از سوي ديگر بعضي نظريات حاکي از آن است که جهاني سازي از فرآيند بازانديشي مجدد در سياست و نظريات اجتماعي است و در واقع بخش از فرآيند تحول ا زمدرنيسم به دوران پست مدرن است . بياد آوريم که "مباحث مربوط به پست مدرنيسم از دهه 1970 بکار برده شده و امروزدر قالب يک مکتب يک مکتب و مرام جلوه گر شده و نماينده روح حاکم بر تفکر امروز غرب در ساخت هاي گوناگون است.

نسبي گرايي پست مدرنيسم است . نفي کليت وجامعيت هر گونه فکر ، عقيده و انديشه، بي اعتباري ايدئولوژي، عدم وجود معيار و استاندارد معيني در مورد باورها از خصوصيات پست مدرنيسم است.

آيا اينترنت و فناوري اطلاعات از طريق جهاني سازي، اخلاق مورد نظر سرمايه سالاران را باپشتوانه فلسفي نظريات پست مدرن ، برجهان حاکم خواهد کرد؟

اين چالشي است که پيش روي ما است .